‘ट्रिनिटी’ (त्रिएकत्व) को अवधारणा र बाइबलीय आधार

‘ट्रिनिटी’ (Trinity) शब्द ल्याटिन शब्द trinitas बाट आएको हो, जसको अर्थ “तीन” हुन्छ। बाइबल मूल रूपमा हिब्रू (पुरानो नियमको अधिकांश भाग), अरामी (पुरानो नियमका केही स-साना अंशहरू) र ग्रीक (नयाँ नियम) भाषामा लेखिएको थियो, त्यसैले trinitas शब्द बाइबलमा कतै पनि भेटिँदैन। पवित्र शास्त्रमा वर्णन गरिएअनुसार परमेश्वरको “त्रिएकता” (वा तीन-हुनुको अवस्था) लाई बुझाउन यो शब्द प्रयोग गरिएको हो। यद्यपि यो शब्द बाइबलमा प्रयोग गरिएको छैन र यो पछिल्लो समयको ईश्वरशास्त्रीय विवरण हो, तापनि परमेश्वरका व्यक्तित्वहरूको एकता र बहुलतालाई बुझाउन ‘ट्रिनिटी’ एक उपयुक्त र सहयोगी शब्द हो।

बाइबलका सुरुवाती शब्दहरूबाटै यो स्पष्ट हुन्छ कि परमेश्वरमा बहुलता छ। उत्पत्ति १ र हिब्रू धर्मशास्त्र (पुरानो नियम) को ठूलो हिस्सामा परमेश्वरका लागि प्रयोग गरिएको हिब्रू शब्द ‘एलोहिम’ (Elohim) नै बहुवचन रूपमा छ। उत्पत्ति १:१–२ मा परमेश्वरलाई ‘परमेश्वरको आत्मा’ (Ruach Elohim) बाट अलग देखाइएको छ। त्यसपछि, उत्पत्ति २:४ ले ‘परमप्रभु परमेश्वर’ (Yahweh Elohim) लाई सृष्टिकर्ताको रूपमा चिनाएर थप भिन्नता देखाउँछ। बाइबलीय इतिहासभरि, परमप्रभु (याहवे) परमेश्वरलाई यस्तो व्यक्तिको रूपमा चिनिएको छ जसले मानवतासँग प्रायः भौतिक रूपमा अन्तर्क्रिया गर्नुभयो (जस्तै: उत्पत्ति ३:८; १२:१)।

उहाँलाई प्रायः “परमप्रभुका दूत” (उत्पत्ति १६:७–११, २२:११–१५; प्रस्थान ३:२, ४ आदि) र कहिलेकाहीँ “एक मानिस” (उत्पत्ति ३२:२४–३०) समेत भनिएको छ। यी सुरुवाती सन्दर्भहरूबाट यो स्पष्ट हुन्छ कि त्यहाँ तीनवटा भिन्न व्यक्तित्वहरू हुनुहुन्छ जो सार र समानतामा एक हुनुहुन्छ: परमेश्वर, परमेश्वरको आत्मा, र मानवताका लागि परमेश्वरको प्रतिनिधि। पक्कै पनि, यी सन्दर्भहरूमा ‘प्रतिनिधि’ शब्द प्रयोग गरिएको छैन, तर यस विशिष्ट व्यक्तिको भूमिका चित्रण गर्न यो उपयुक्त शब्द देखिन्छ। जुन शब्दलाई प्राथमिकता दिए पनि, परमेश्वरलाई तीन व्यक्तित्वको रूपमा वर्णन गरिएको छ। ‘ट्रिनिटी’ शब्दले यही कुरा बुझाउँछ।

परमेश्वर एक हुनुहुन्छ तर तीन व्यक्तित्वमा हुनुहुन्छ भन्ने अवधारणा जटिल लाग्न सक्ने भएकाले, परमेश्वरमा आरोपित बहुलताका सम्बन्धमा दुईवटा वैकल्पिक धारणाहरू विकास भएका छन्। एउटाले परमेश्वरको ‘तीन-हुनु’ लाई पूर्ण रूपमा तीन छुट्टाछुट्टै देवताहरू हुन् भन्ने सुझाव दिन्छ (बहुदेववादी दृष्टिकोण), जबकि अर्कोले यो त्रिएकत्व केवल एउटै व्यक्तिको तीनवटा अभिव्यक्ति वा स्वरूप मात्र हो भन्ने तर्क गर्छ (मोडालिस्टिक वा रूपपरक दृष्टिकोण)। यी दुई दृष्टिकोणहरूले एउटा कठिन ठानिएको विचारलाई स्पष्ट पार्न खोजे तापनि, हामीले त्रिएकत्वलाई कसरी बुझ्नुपर्छ भन्ने कुरामा बाइबलीय पदहरू स्पष्ट छन्; न त ‘मोडालिज्म’ न त बहुदेववाद नै बाइबलको शिक्षासँग मेल खान्छन्। यो बहुलता र एकता परमेश्वर को हुनुहुन्छ भन्ने कुराको यस्तो महत्त्वपूर्ण पक्ष हो कि परमेश्वरले इस्राएलीहरूका सामु आफूलाई यसरी चिनाउनुभयो: “हे इस्राएल, सुन, परमप्रभु हाम्रा परमेश्वर (एलोहिम) हुनुहुन्छ, परमप्रभु एउटै हुनुहुन्छ” (व्यवस्था ६:४)।

परमेश्वरले यशैया ४८ मा प्रत्यक्ष रूपमा आफ्नो त्रिएकत्वलाई पुष्टि गर्नुहुन्छ। यशैया ४८:१२ मा इस्राएलको नाम राख्ने (वा बोलाउने) व्यक्ति बोल्दै हुनुहुन्छ। याकूबको नाम परिवर्तन गरी ‘इस्राएल’ उत्पत्ति ३२:२८ मा तब भएको थियो जब याकूबसँग कुस्ती खेल्ने “मानिस” ले उनलाई आशिष् दिएका थिए। याकूबले ती मानिसलाई परमेश्वरको रूपमा चिने (उत्पत्ति ३२:३०)। उहाँले नै आफूलाई “अल्फा र ओमेगा” (पहिलो र अन्तिम) भन्नुहुन्छ र यसअघि आफूलाई परमप्रभु, इस्राएलका राजा, पहिलो र अन्तिम, र एकमात्र परमेश्वर भनेर चिनाउनुभएको थियो (यशैया ४४:६)। उहाँले आफू सृष्टिकर्ता भएको दाबी गर्नुहुन्छ (यशैया ४८:१३)। उहाँले यो पनि थप्नुहुन्छ कि “अहिले परमप्रभु परमेश्वरले मलाई उहाँको आत्मासहित पठाउनुभएको छ” (यशैया ४८:१६)। यसरी, परमेश्वरलाई परमप्रभु परमेश्वर (Adon Yahweh) र उहाँको आत्माद्वारा पठाइएको हो।

यशैया ४८ मा भनिएका सबै कुरा नयाँ नियममा येशूमा लागू हुन्छन्। उहाँ ती परमप्रभु (याहवे) हुनुहुन्छ जसले अब्राहामसँग अन्तर्क्रिया गर्नुभयो (यूहन्ना ८:५६–५९)। उहाँ इस्राएलका राजा हुन जन्मनुभयो (मत्ती २:२)। उहाँ नै पहिलो र अन्तिम हुनुहुन्छ (प्रकाश १:१७; २:३; २२:१३)। उहाँ सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ (यूहन्ना १:३)। उहाँलाई उहाँको पिताले पठाउनुभयो र पवित्र आत्माद्वारा सामर्थ्य दिनुभयो (मत्ती ३:१६–१७; यूहन्ना १:३२–३४, ५:२३)। यशैया ४८:१२ र १६ मा, देहधारण पूर्वका येशूले आफूलाई परमेश्वर भनी चिनाउनुहुन्छ, तरैपनि आफूलाई ‘पिता’ र ‘आत्मा’ बाट भिन्न देखाउनुहुन्छ; जसरी उहाँले यूहन्ना १४:१५–१६ र मत्ती २८:१९ मा पुनः यी तीनलाई भिन्न रूपमा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ।
परमेश्वरको त्रिएकता—एक परमेश्वर र तीन व्यक्तित्व—जसलाई ‘ट्रिनिटी’ भनिन्छ, बाइबलको एउटा केन्द्रीय शिक्षा र स्वयं येशूको शिक्षाको मुख्य बुँदा हो।